Inhoudsopgave
Stel je voor dat je hoofdredacteur bent van een groot dagblad en een columnist een stuk inlevert met de stelling dat vrouwen eigenlijk beter achter het aanrecht blijven. Je lacht vriendelijk, gooit het in de prullenmand en belt de columnist om rustig uit te leggen dat dit echt niet gaat - niet omdat je censuur wilt plegen, maar omdat je een redactiestatuut hebt, omdat er redactionele regels zijn en omdat je als hoofdredacteur verantwoordelijkheid draagt voor wat jij de wereld instuurt.
Nu open je Instagram. Of TikTok. Of YouTube. En je ziet precies dat soort content - maar dan netjes geserveerd aan miljoenen jonge mensen die er misschien nog van overtuigd raken ook, zonder dat er ook maar één hoofdredacteur naar heeft gekeken, laat staan dat die er verantwoording over heeft afgelegd.
Dat is de bijvangst van wat Louis Theroux blootlegt in zijn nieuwe Netflix-documentaire over de Manosphere (rare met meer spieren dan hersencellen). Het is niet dat de algoritmes per se kwaad willen - het is dat ze zijn geprogrammeerd om te optimaliseren op engagement en complottheorieën, seksisme en radicalisering nu eenmaal lekker klikken. Outrage is goed voor de business, verontwaardiging ook en de platforms plukken daar vrolijk de vruchten van terwijl ze zich achter een simpele smoes verstoppen: 'Wij zijn maar een doorgeefluik.'
Dezelfde regels als kranten
Voor kranten, tijdschriften en omroepen hebben we dit soort vragen al lang geleden beantwoord. Een redactiestatuut beschermt de journalistieke onafhankelijkheid, maar stelt ook duidelijke grenzen aan wat een medium wel en niet publiceert. Er is een Raad voor de Journalistiek die klachten behandelt, er zijn rechters die oordelen over smaad en laster en er is een cultuur van verantwoording die je als uitgever gewoon serieus neemt.
Voor de grote platforms geldt dat allemaal niet, of toch in ieder geval veel minder. Ze verstoppen zich achter het argument dat ze geen uitgevers zijn maar infrastructuur, terwijl ze tegelijkertijd via hun algoritme actief bepalen wat iemand als eerste in zijn feed ziet - een keuze die ze zelf hebben gebouwd, kunnen aanpassen en waarvan ze de gevolgen kennen. Als dat geen redactionele keuze is, weet ik het niet meer.
Drie argumenten voor een redactiestatuut
Er zijn minstens drie stevige redenen waarom platforms zo'n statuut zouden moeten hebben en waarom dat helemaal niet zo ingewikkeld is als het klinkt.
Het eerste argument is dat een redactiestatuut de platformbedrijven zelf een instrument geeft om intern te beoordelen of content wel past bij het medium dat ze willen zijn. Nu is die vraag bij de meeste platforms volledig afwezig - het enige criterium is engagement en dat levert precies de problemen op die Theroux documenteert. Met een statuut geef je de organisatie een kompas: dit zijn onze waarden; dit promoten we actief en dit niet. Dat klinkt logisch, want dat is het ook.
Het tweede argument is dat dit verrassend makkelijk te implementeren is, want redactiestatuten zijn geen geheime wetenschap. Je kunt ze zo downloaden bij de NOS, bij grote Europese dagbladen of bij de BBC en ze aanpassen aan de specifieke context van een platform. Bovendien gaat het maar om een handvol bedrijven - Meta, Alphabet, TikTok, X - dus je hoeft dit wiel niet voor duizenden partijen opnieuw uit te vinden. Eén stevige sectorafspraak, eventueel via de Digital Services Act als Europees kader, en je bent al een heel eind.
Dat brengt ons bij het derde argument: transparantie en toetsing. Want een statuut zonder handhaving is een document zonder tanden. De logische vervolgstap is een onafhankelijke Ombudsman of Ombudsvrouw per platform, iemand die het redactiestatuut voortdurend toetst aan de praktijk en die publiekelijk rapporteert wat er wel en niet aan klopt. Zoiets bestaat al bij grote omroepen en kranten en het werkt - niet perfect, maar het werkt.
Wat de DSA belooft maar nog niet waarmaakt
De Europese Digital Services Act, die sinds 2023 van kracht is voor grote platforms, gaat al een eind in de goede richting. De DSA verplicht platforms om transparanter te zijn over hun aanbevelingsalgoritmen, gebruikers meer controle te geven over hun feed en onafhankelijke audits toe te staan. In theorie klinkt dat veelbelovend, maar in de praktijk blijft de wet nog te vaag om echt tanden te hebben: er zijn weinig concrete normen voor wat platforms wel of niet mogen aanbevelen, en de handhaving loopt achter op de realiteit van wat er elke dag op die platforms gebeurt.
We hebben dan ook geen nieuwe wet nodig - we hebben de politieke wil nodig om bestaande principes van mediaverantwoordelijkheid gewoon toe te passen op nieuwe spelers die inmiddels groter en invloedrijker zijn dan welke krant of omroep ook ooit is geweest.
Conclusie
Louis Theroux heeft weer eens iets blootgelegd wat we allemaal al wisten maar liever niet hardop zeggen: de grootste mediabedrijven ter wereld opereren zonder enige serieuze redactionele verantwoording, terwijl ze wel de sleutels in handen hebben van wat miljoenen jonge mensen elke dag zien, leren en gaan geloven. Een redactiestatuut is geen wondermiddel en het lost niet alles op, maar het is een begin - een manier om platforms te dwingen na te denken over wie ze zijn en welke verantwoordelijkheid daarbij hoort. En dat lijkt me het minste wat we mogen vragen van bedrijven die beweren de wereld te willen verbeteren.
Bas Hakker schrijft elke week een opinie op frank.news.
){kind=link}